Pracownicy Zakladu







 

 


Mieczysław Hess
(powiększ zdjęcie)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Badania w terenie
(powiększ zdjęcie)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



Badania w terenie
(powiększ zdjęcie)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Hess w gabinecie
(powiększ zdjęcie)

 

 

Mieczysław Hess

 

ŻYCIORYS

 

Mieczysław Teodor Hess urodził się 10 lipca 1931 roku w Tychach w województwie katowickim. Ojciec, Jan Hess, uczestnik powstań śląskich, pracował na kolei państwowej jako telegrafista. Matką Jego była Rozalia z domu Loska. Mieczysław T. Hess ukończył gimnazjum i liceum im. Bolesława Chrobrego w Pszczynie, zdając maturę w czerwcu 1949 r.

Studia geograficzne rozpoczął w 1950 roku. Tytuł magistra geografii uzyskał na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi Uniwersytetu Jagiellońskiego w roku 1955. Specjalizował się w geografii fizycznej, ze szczególnym uwzględnieniem klimatologii.

Jeszcze w trakcie studiów, w roku 1953, został zatrudniony jako asystent w Katedrze Agrometeorologii na Wydziale Rolnym, istniejącym wówczas w Uniwersytecie Jagiellońskim, a następnie w Wyższej Szkole Rolniczej w Krakowie. W październiku 1955 roku został skierowany na studia aspiranckie z zakresu meteorologii i klimatologii do Leningradu.

Zapoznał się z nowymi kierunkami badawczymi w dziedzinach klimatologii i geografii fizycznej, prowadzonymi przez wybitnych profesorów Uniwersytetu Leningradzkiego: O.A. Drozdowa i S.W. Kalesnika. W roku 1957 uczestniczył w wyprawie klimatologicznej na lodowiec Fedczenki w Pamirze. Było to wyróżnienie za bardzo dobre wyniki studiów z zakresu klimatologii i meteorologii. To umożliwiło mu zebranie bardzo bogatego materiału, a następnie napisanie wysoko ocenionej rozprawy na stopień kandydata nauk.

W roku 1956 i 1958 prowadził badania terenowe na Wyżynie Wałdajskiej. Odbył też staż naukowy w roku 1957 w znanym na świecie Głównym Obserwatorium Geofizycznym w Leningradzie (ob. Petersburgu). W roku 1958 był stażystą w Instytucie Meteorologicznym oraz w Instytucie Matematyki i Mechaniki Uzbeckiej Akademii Nauk w Taszkiencie.

Studia aspiranckie ukończył 28 maja 1959 roku obroną pracy doktorskiej pt. Wpływ pokrywy śnieżnej i lodowej na bilans promieniowania i mikroklimat gór. W rozprawie przedstawił nową, oryginalną klasyfikację klimatów górskich i rozpoznał cechy peryglacjalnej odmiany klimatu. Wyniki te spotkały się z dużym zainteresowaniem ze strony klimatologów i geologów.

Po powrocie do Polski, z dniem 1 czerwca 1959 roku, został powołany na stanowisko adiunkta w Zakładzie Klimatologii w Instytucie Geografii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Po śmierci prof. Wł. Milaty w 1954 roku, klimatologia w Instytucie Geografii podupadła. Objęcie przez dra Hessa stanowiska adiunkta i kontynuacja badań klimatologicznych prof. Milaty nadały dużą rangę naukową temu kierunkowi badań. Dr Hess skoncentrował badania naukowe na problemach klimatologii gór i wyżyn, w czym inspirował Go profesor Mieczysław Klimaszewski.

Prace te bowiem stały się częścią prowadzonych w Instytucie Geografii UJ różnoskalowych studiów dotyczących zróżnicowania, a z czasem - i funkcjonowania środowiska przyrodniczego polskich Karpat. Zamierzając rozwijać wszystkie kierunki geografii fizycznej, dyrektor Instytutu Geografii UJ, profesor Mieczysław Klimaszewski, szczególne nadzieje pokładał w młodym, świetnie zapowiadającym się uczonym. I rzeczywiście, doktor M. Hess wykorzystując swój talent organizatorski, z dużym zapałem przystąpił do reaktywacji Zakładu Klimatologii, skupiając wokół siebie młodych asystentów i wytyczając kierunki badań naukowych.

Interesowała Go zwłaszcza klimatologia górska, ale także i aktynometria, klimatologia miast, konstruowanie szczegółowych map mezoklimatycznych i topoklimatycznych. Takie kierunki badawcze rozwinął od 1966 roku w kierowanym przez siebie Zakładzie Klimatologii w Instytucie Geografii. Nawiązał również kontakty z innymi znaczącymi ośrodkami naukowymi w Europie, i dzięki wyjazdom zagranicznym zbierał materiały i doskonalił swój warsztat naukowy.

Tak więc w roku 1962 przebywał w Szwajcarii, gdzie w Centralnym Instytucie Meteorologicznym i w Instytucie Geografii Uniwersytetu w Zurychu uzupełniał swoją wiedzę w zakresie meteorologii i klimatologii górskiej. W roku 1965 odbył jednomiesięczny staż naukowy w Uniwersytecie w Jenie i w Halle (w ówczesnej Niemieckiej Republice Demokratycznej), w roku 1966 - w Uniwersytecie w Kijowie.

W grudniu 1964 roku habilitował się na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi Uniwersytetu Jagiellońskiego na podstawie rozprawy Piętra klimatyczne w polskich Karpatach Zachodnich. Praca ta uzyskała prestiżową nagrodę Sekretarza Naukowego Polskiej Akademii Nauk im. Eugeniusza Romera i stała się kamieniem milowym klimatologii górskiej w Polsce. Na niej właśnie opiera się ogromna liczba artykułów i opracowań napisanych później nie tylko przez klimatologów, ale i przedstawicieli innych specjalności naukowych.

W rozprawie habilitacyjnej Mieczysław Hess przedstawił zróżnicowanie poszczególnych elementów klimatu i ich zespołów w zależności od wysokości nad poziomem morza, ekspozycji i form terenu oraz wydzielił i dokładnie scharakteryzował piętra klimatyczne, do których dowiązują piętra roślinne. Metoda Hessa, oparta o znajomość powiązań i zależności pomiędzy wysokością nad poziomem morza a średnią temperaturą powietrza i innymi elementami klimatu, pozwalała na wydzielenie pięter klimatycznych także w innych obszarach górskich (Alpy, Kaukaz, Sudety i in.).

Była ona jednym z pierwszych przejawów "rewolucji ilościowej", jaka dokonała się w dyscyplinach fizycznogeograficznych w Polsce i w Europie, obecnie zaś opracowane przez Niego statystyczne zależności między wymienionymi wyżej zmiennymi w postaci równań regresji prostoliniowej są wykorzystywane jako algorytmy, służące do odtwarzania zróżnicowania przestrzennego struktury klimatu w górach techniką GIS. Te bardzo interesujące badania Profesor rozwijał i rozbudowywał w pracach o wpływie ekspozycji i typach form rzeźby na stosunki klimatyczne także w mezo- i mikroskali.

Bardzo ważne było też stwierdzenie i udowodnienie, że na podstawie znajomości średniej rocznej temperatury (a nawet średniej temperatury miesięcznej) można określić ilościowo inne elementy i wskaźniki klimatu, i w ten sposób uzyskiwać dane, charakteryzujące stosunki klimatyczne miejscowości nie posiadających stałych stacji meteorologicznych. Znajomość zaś średniej temperatury rocznej, uzyskana na podstawie badań pośrednich, np. paleobotanicznych, pozwala na zrekonstruowanie warunków klimatycznych w późnym plejstocenie i holocenie.

Wyniki tych badań przedstawione w kilkunastu pracach wzbudziły duże zainteresowanie zarówno w Polsce, jak i za granicą. Koncepcja Hessa została potwierdzona przez Jego uczniów, przez klimatologów w innych ośrodkach w Polsce, a także w Sofii, Brnie, Kijowie, Zurychu, Bochum i Tokio. Ma ona duże znaczenie dla rozwiązywania zagadnień rolnictwa i leśnictwa, osadnictwa, komunikacji, turystyki, ochrony zdrowia i kształtowania krajobrazu. Posiada więc duże znaczenie praktyczne.

Po habilitacji, od dnia 1 grudnia 1965 roku, Mieczysław Hess objął stanowisko docenta w Instytucie Geografii UJ, zaś formalnie od stycznia 1966 roku aż do śmierci w maju 1993 roku kierował Zakładem Klimatologii w tym Instytucie.

W dniu 5 lipca 1971 roku uzyskał tytuł naukowy profesora nadzwyczajnego nauk geograficznych, a w maju 1979 r. uzyskał tytuł naukowy profesora zwyczajnego. Wiosną i latem 1976 roku prowadził badania klimatologiczne w Mongolii w ramach polsko-mongolskiej wyprawy naukowej.

W sumie odbył ponad 40 podróży zagranicznych, m.in. do Chin, Korei Północnej, na Kubę, do Stanów Zjednoczonych i Meksyku. Był członkiem wielu zagranicznych i międzynarodowych towarzystw naukowych, z których należy wymienić: National Geographic Society, International Mountain Society z siedzibą w Boulder (Colorado), International Geographical Union - Commission on Mountain Geoecology z siedzibą w Bernie.

Dnia 17 maja 1993 roku zakończył swe bogate w wydarzenia i pracowite życie. Spoczął na cmentarzu Rakowickim w Krakowie.

 

DZIAŁALNOŚĆ NAUKOWA

 

Jego dorobek naukowy mieści się w kilku nurtach. Dotyczy on przede wszystkim klimatologii górskiej, klimatologii stosowanej i zmian klimatu. Wspomniana już rozprawa habilitacyjna, stanowiąca monografię klimatu Karpat w makroskali, nadała nowy kierunek metodom w zakresie klimatologii regionalnej obszarów górskich.

Specjalne miejsce w tych badaniach regionalnych zajmowały prace dotyczące aktualnego zlodowacenia obszarów górskich. I tu także zostały opracowane ilościowe charakterystyki wpływu lodowców górskich na klimat obszarów zlodowaconych i niezlodowaconych. Koncepcja ilościowej charakterystyki stosunków klimatycznych różnych terenów, opracowana przez M. Hessa, otworzyła nowe możliwości dla realizacji opracowań z zakresu klimatologii regionalnej tak w skali przeglądowej, jak i szczegółowej.

Szczegółowe mapy klimatologiczne, sporządzone na podstawie metody Hessa, dawały nie punktowy czy izarytmiczny, ale pełny, przestrzenny obraz stosunków klimatycznych danego regionu i ich zróżnicowania związanego z ukształtowaniem terenu i innymi elementami środowiska geograficznego. Ilustracją zróżnicowania klimatu - najczęściej w mezo- i toposkali - stały się mapy, których zasady były opracowywane przez cały zespół pracowników zakładu pod kierunkiem Profesora. Konstruowanie map bazowało na danych zebranych w czasie pomiarów ekspedycyjnych w tzw. terenach modelowych, reprezentujących podstawowe typy rzeźby w Polsce Południowej. Profesor prowadził badania mezo- i topoklimatologiczne w Tatrach i na Podhalu.

Wysiłek całego zespołu był skoncentrowany na wypracowaniu przewodnich kryteriów typologii stosunków klimatycznych w terenach o urozmaiconej rzeźbie. Często mapy typologiczne były uzupełniane bonitacją klimatu, sporządzoną ze względu na potrzeby określonych użytkowników. Dotyczyły one również warunków "klimatu naturalnego" aglomeracji krakowskiej, stref jej ochrony biofizycznej oraz całych jednostek administracyjnych, jak powiaty i województwa.

Jedną z ostatnich prac Profesora, związaną z tą problematyką, były badania topoklimatyczne terenu hałd górniczych Emscherbruch w Zagłębiu Ruhry. Były one oparte na automatycznych pomiarach w warstwie granicznej i zmierzały do określenia stopnia przekształcenia stosunków klimatycznych na obszarach silnej antropopresji, a także oceny możliwości melioracji klimatu. Badania te odbywały się w ramach współpracy International Visitor Program w latach 1982-1985 w licznych uniwersytetach Stanów Zjednoczonych oraz w ramach współpracy Uniwersytetu Jagiellońskiego z Uniwersytetem Ruhry w Bochum, w którym przebywał On jako visiting professor w roku akademickim 1984/85. W ciągu całej swej działalności naukowej profesor Hess przejawiał niepokój twórczy i stałą dążność do ulepszania warsztatu naukowego.

Znamienną w tym względzie jest praca studialna pt. Stosunki termiczne Beskidu Niskiego, napisana wspólnie z T. Niedźwiedziem i B. Obrębską-Starklową, zawierająca szczegółowy opis i charakterystykę stosunków termicznych tego pasma górskiego. Analiza została wykonana na podstawie codziennych wartości temperatury powietrza średnich i skrajnych, a więc na podstawie danych obarczonych znacznie mniejszym błędem aniżeli wartości średnie miesięczne.

Dodatkowym rysem wyróżniającym to studium pod względem aktualności był fakt, że przeprowadzenie takiej analizy wymagało zastosowania nowych technik numerycznych w postaci ówczesnych maszyn cyfrowych obecnie starszej generacji (Odra 1204). Natomiast zaprezentowana metoda okazała się możliwa do wykorzystania w innych obszarach górskich. Inny kierunek badań dotyczył opracowania radiacyjnych czynników klimatu w Polsce południowej i zmian bilansu promieniowania powierzchni czynnej w Krakowie.

Profesor kierował tu zespołem pracowników zajmujących się zarówno piętrowością stosunków radiacyjnych w całym łuku Karpat, jak i studiami porównawczymi dotyczącymi niektórych elementów bilansu radiacyjnego w mieście i na obszarach pozamiejskich. Należy pamiętać, że był On autorem pierwszej współczesnej monografii klimatu Krakowa w roku 1967 oraz charakterystyki stosunków klimatycznych w całym subregionie aglomeracji, co pozwalało na tworzenie podstaw klimatycznych uwarunkowań planów rozwoju i zagospodarowania przestrzeni miejskiej.

Seria jednorodnych obserwacji krakowskich od 1826 roku interesowała również Profesora ze względu na możliwości interpretacji zmian klimatu w okresie badań instrumentalnych. Wyrazem tego była charakterystyka wieloletniego przebiegu temperatury powietrza w Krakowie opublikowana w 1967 r. W roku 1976 nastąpiło przejęcie z Obserwatorium Astronomicznego UJ stacji meteorologicznej, archiwum danych i biblioteki związanej z problematyką meteorologiczną, klimatologiczną i geofizyczną, a następnie rozpoczęte zostały szerokie studia porównawcze w zakresie aktynometrii na terenach miejskich i poza nimi.

Innego typu działania realizowane przez Profesora dotyczyły publikacji historycznych danych meteorologicznych z Krakowa w ramach "Prac Geograficznych" w "Zeszytach Naukowych UJ", w których był On od roku 1979 redaktorem serii poświęconej geografii fizycznej. Dotychczas ukazały się 3 tomy Results of the Climatological Station of the Jagiellonian University in Cracow (1982, 1986, 1989).

Wydawnictwo to jest kontynuowane, a jego znaczenie - w związku ze studiami zmian globalnych klimatu - stale wzrasta. Dorobek naukowy Profesora jest bogaty i wartościowy. Liczy on łącznie 111 pozycji, z czego 46 w językach obcych, często w renomowanych czasopismach zagranicznych (23), takich jak "GeoJournal", "Petermanns Geographische Mitteilungen", "La Meteorologie", "Arbeiten aus der Zentralanstalt fur Meteorologie und Geodynamik". W ogólnej liczbie publikacji mieści się 35 monografii, rozpraw i studiów oraz 68 artykułów, przyczynków i komunikatów naukowych. 35 opracowań naukowo-badawczych zostało zastosowanych w praktyce.

W ostatnim czasie Profesor zamierzał napisać kilka podręczników akademickich, dotyczących klimatologii górskiej. Ciężka choroba dosięgła Go w czasie pracy na monografią Teren, człowiek, klimat, przygotowywaną dla Państwowego Wydawnictwa Naukowego.

Przez kilka następnych lat walczył wytrwale z ograniczeniami swej działalności twórczej. Podziwialiśmy Go, jak szybko potrafił koncentrować swe siły w pojawiających się okresach poprawy zdrowia, kiedy pisał recenzje prac habilitacyjnych i opiniował wnioski profesorskie.

Dominującą cechą charakteru Profesora była jego niezwykła aktywność. Znalazła ona wyraz w wystąpieniach na licznych konferencjach zagranicznych i krajowych, wykładach i seminariach, które odbywał jako profesor wizytujący w klimatologicznych ośrodkach Europy i Ameryki Północnej oraz w uczestnictwie w pracach zarządów wielu towarzystw naukowych, komitetów i komisji PAN oraz rad naukowych Instytutów PAN i resortowych. Za swe zasługi był wielokrotnie odznaczany i wyróżniany, w tym najcenniejszymi odznaczeniami, tj. Krzyżem Komandorskim i Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.

Profesor Mieczysław Hess był wybitnym polskim klimatologiem, znanym w świecie autorytetem i inicjatorem wielu badań z zakresu klimatologii górskiej, a także badań znajdujących zastosowanie w racjonalnym zagospodarowaniu regionów górskich. Praca była Jego osobistą pasją i chociaż zdziałał wiele, odczuwał ciągły niedosyt swoich wysiłków. Był też nieprzeciętną osobowością; umiał cieszyć się życiem i miał wielkie marzenia twórcze.
 

 

DZIAŁALNOŚĆ DYDAKTYCZNA,
POPULARYZATORKSA I ORGANIZATORSKA

 

Profesor Mieczysław Hess był inspirującym nauczycielem akademickim, zwolennikiem badań terenowych. Jego działalność dydaktyczna była wysoko ceniona, o czym świadczyła duża liczba kandydatów na studia z zakresu klimatologii i poważne osiągnięcia absolwentów tej specjalności w pracy zawodowej.

W latach sześćdziesiątych profesor Hess potrafił zachęcić liczne grono studentów Koła Naukowego Geografów UJ do prowadzenia pomiarów meteorologicznych w różnych porach roku, w trudnych warunkach w górach. Kierował także osobiście tworzeniem Stacji Naukowej Zakładu Klimatologii IG UJ w Gaiku Brzezowej na Pogórzu Wielickim i rozbudową jej programu badawczego.

Prace terenowe pod Jego kierunkiem były szkołą odpowiedzialności i sumienności w wykonywaniu zadań. Z grona ówczesnych studentów wyrośli zamiłowani badacze klimatu gór w Polsce i poza jej granicami. Ogółem był promotorem 143 prac magisterskich, 9 prac doktorskich i opiekunem 6 przewodów habilitacyjnych.

Równolegle z karierą naukową rozwijała się Jego kariera organizacyjna. Przypadły Mu w udziale obowiązki związane z kierowaniem Instytutem Geografii, Wydziałem Biologii i Nauk o Ziemi oraz Uniwersytetem Jagiellońskim. Mianowicie, w latach 1969-1972 był prodziekanem, 1972-1975 - dziekanem Wydziału BiNoZ. Od września 1975 roku był prorektorem do spraw młodzieży i pierwszym zastępcą Rektora, a od października 1977 do sierpnia 1981 roku - Rektorem Uniwersytetu Jagiellońskiego, i z tej racji - także Przewodniczącym Kolegium Rektorów uczelni akademickich w Krakowie i członkiem Kolegium Ministerstwa Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki.

Nie zapominał jednocześnie o swym macierzystym Instytucie, gdyż od października 1972 do września 1978 roku był zastępcą dyrektora, a od października 1978 do sierpnia 1981 roku dyrektorem Instytutu Geografii UJ. Dwukrotnie, w 1969 i 1981 roku, był przewodniczącym Komitetu Organizacyjnego Międzynarodowej Konferencji Meteorologii Karpackiej w Krakowie, angażując się osobiście w sprawy naukowe i organizacyjne, związane z tak dużymi przedsięwzięciami.

W czasie X Konferencji Jubileuszowej (1981) przyczynił się w znacznym stopniu do wytypowania nowych, deficytowych problemów badawczych w zakresie meteorologii obszarów górskich, dzięki czemu pojawiły się nowe formy współpracy krajów uczestniczących w tych spotkaniach. Dotyczyło to m.in. metodyki modelowania matematycznego i numerycznej symulacji procesów pogodo- i klimatotwórczych, problematyki klimatologii stosowanej oraz wiekowych zmian cyrkulacji i klimatu w Karpatach, ocenianych za pomocą metod analizy statystycznej szeregów czasowych.

 

Opracowania biograficzne

 

Czemerda A., 1993, Prof. dr hab. Mieczysław Hess (1931-1993) - wspomnienie pośmiertne, Probl. Zagosp. Ziem Górskich, 36, 13-15.

Obrębska-Starklowa B., Olecki Z., Trepińska J., 1993, Prof. dr hab. Mieczysław T. Hess (1931-1993), Zesz. Nauk. UJ, Prace Geogr., 95, 7-11.

Obrębska-Starklowa B., Olecki Z., Trepińska J., 1994, Mieczysław T. Hess (1931-1993), Przegl. Geogr., 66, 1-2, 223-227.

Obrębska-Starklowa B., Olecki Z., Trepińska J., 1994, Mieczysław Teodor Hess (1931-1993), Przegl. Geofiz., 39, 1, 90-94.

Obrębska-Starklowa B., Olecki Z., Trepińska J., 2000, Mieczysław Teodor Hess (1931-1993), Uniwersytet Jagielloński, Złota Księga Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi, część I: Biografie uczonych, Kraków.


Opracowanie: Barbara Obrębska-Starklowa,
Zygmunt Olecki, Janina Trepińska 

 

 
 
Uniwersytet Jagielloński
Wszelkie prawa zastrzeżone. © 2003-2004  Zakład Klimatologii
Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzenej, Uniwersytet Jagielloński
Autor strony: Andrzej Kotarba; Webmaster: Agnieszaka Wypych